De AI-vriend

De woonkamer had iets ongerijmds, alsof hij zich had verkleed voor een toneelstuk dat allang niet meer werd opgevoerd. Donker eiken, zware gordijnen, een pendelklok die stilstond. Janneke dacht aan een boerderijkeuken uit de jaren vijftig, maar dan zonder koeien, zonder leven. Alleen schrijvers.

Het gesprek over ieders werk was opvallend rustig verlopen. Zelfs Bart had zich ingehouden. Dat alleen al maakte haar argwanend. De Cabernet Sauvignon Merlot werd opnieuw ingeschonken. Janneke voelde hoe de hoofdpijn zich aandiende, scherp achter haar ogen. Ze had een Chardonnay meegenomen — fris, open — maar Corrie had vriendelijk dankjewel gezegd en de fles in de kast gezet, tussen de likeuren. Alsof het een souvenir was.

‘Ik wil gewoon niet,’ zei Marije ineens, ‘dat woorden mij door een machine in de mond worden gelegd.’

Ze veegde met het kerstservet over haar lippen. Het was mei.

‘Dat voelt als plagiaat,’ vervolgde ze, ‘maar dan zonder dader.’

Er viel een stilte die net iets te lang duurde. Janneke knikte. Te snel. Ze kende dit moment: het punt waarop zwijgen veiliger leek dan spreken, maar spreken onvermijdelijk werd.

‘En jij dan,’ zei Bart. Hij leunde achterover, zijn glas gevaarlijk scheef in zijn hand. ‘Jij met die vriend van je. Ton. Of heet hij anders als hij schrijft?’

Niemand lachte.

‘Die bouwt toch van die systemen,’ ging Bart verder. ‘Algoritmes. Verhalenfabrieken. Of ga je nu zeggen dat jij nog steeds…’ hij maakte een vaag gebaar met zijn hand ‘…met bloed en zweet zit te typen?’

Janneke voelde haar wangen gloeien.
‘Ik gebruik een spellingchecker,’ zei ze.
Het woord ‘alleen’ bleef in haar keel steken.

‘Een spellingchecker,’ herhaalde Marije. Ze glimlachte met haar linker mondhoek naar beneden. ‘Dat is ook wat ChatGPT zegt als je ’m vraagt of hij creatief is.’

‘Dit is precies het probleem,’ zei Bart, nu feller. ‘We doen alsof het onschuldig is. Alsof het een rekenmachine is. Maar het schrijft. Het denkt. Het vervangt.’

‘Het voorspelt,’ zei Janneke, voor ze zichzelf kon tegenhouden. ‘Het voorspelt welk woord waarschijnlijk volgt.’

‘Dat is semantiek,’ snauwde Marije. ‘Je weet net zo goed als ik dat voorspelbaarheid de dood van literatuur is.’

‘Alsof jij niet herschrijft,’ zei Bart. ‘Alsof jij niet schaaft, schrapt, optimaliseert.’

‘Dat doe ik,’ zei Marije. ‘Niet een systeem dat gevoed is met andermans werk.’

De woorden buitelden door elkaar heen. Stemmen kruisten elkaar, het rumoer van de marktplaats. Iemand had het over ‘ethiek’, iemand anders over ‘ambacht’. Het gesprek ging over in een samenzwering, alsof ze samen een kwaad probeerden op te roepen om het vervolgens te kunnen veroordelen.

Oude angsten borrelden bij Janneke op. Het doemscenario van haar nachtmerries zag ze voor haar ogen ontvouwen. Janneke verstijfde en zweeg.

‘Weet je wat het is,’ zei Bart, terwijl hij abrupt opstond, maar toch weer ging zitten. ‘Het is gewoon vals spel. Jij wint prijzen en wij mogen aannemen dat…’

‘Bart, Ton schrijft voor haar. Niks spellingchecker,’ zei Marije.

Messen sneden door het laatste stukje biefstuk.

‘Hou op,’ zei Janneke. Haar stem klonk dun. ‘Ton heeft niets met mijn werk te maken.’

‘Geloof je het zelf?’ vroeg Marije zacht.

Het was Corrie die kuchte. Niemand had op haar gelet. Corrie, met haar bloemetjesjurk, haar zachte stem, haar gewoonte om alles te nuanceren tot het onschadelijk werd.

‘Mijn broer schrijft ook algoritmes,’ zei ze.
De stilte sloeg dicht.

‘Niet voor verhalen,’ haastte ze zich te zeggen. ‘Voor medische beeldvorming. Maar het principe is hetzelfde. Patronen. Kansberekening. Allemaal menselijke input.’

Ze keek Marije aan. Toen Bart.
‘En ik gebruik ChatGPT. Voor mijn werk. En soms voor mijn teksten.’

Bart lachte schamper. ‘Natuurlijk jij ook.’

‘Ja,’ zei Corrie. ‘Natuurlijk ik ook. Elk gereedschap dat mij aan het beste schrijfstuk kan helpen, gebruik ik. En een ding kan ik je vertellen: die stukjes die jij schrijft kunnen best een AI-redactieslag gebruiken. Probeer het gewoon een keer.’

Ze vouwde haar handen alsof ze in gebed ging.
‘Ik laat mijn stukken checken zoals ook een redacteur zou doen. Maar met ChatGPT heb ik er wel eentje zonder ego, zonder persoonlijk vooroordeel, zonder een rugzakje die hij bij mij probeert te legen. Ik heb genoeg van die mannetjes.’

‘Maar een redacteur laat jou zelf corrigeren. AI corrigeert direct voor je. Of niet soms?’ opperde Marije in een laatste poging om haar gelijk te halen.

‘Nee, dat klopt niet. Althans… Het doet wel voorstellen waaruit ik kan kiezen, maar ik ben degene die bepaalt hoe ik het wil hebben. Ik moet zorgen dat het mijn schrijfstijl blijft en niet een groep 3 opstelletje,’ pareerde Corrie. ‘Net zoals mijn broer geen kanker geneest, maar wel helpt zien waar het zit.’

‘Zie je nou wel, AI maakt lui, je hoeft niet meer na te denken over formuleringen, je hoeft alleen nog maar te kiezen uit de opties die ChatGPT voorstelt,’ zei Bart.

Snijdende stilte in de keuken. Een brommer in de verte.

‘We doen nu,’ vervolgde Corrie, ‘alsof dit een moreel zuiveringsritueel is. Alsof we heksen aanwijzen.’ Ze keek even naar Janneke. ‘Maar misschien zijn we gewoon bang dat het laat zien hoe voorspelbaar we zelf zijn.’

De pendelklok tikte niet. De Blokker-klok aan de muur wel. Het laatste restje Sauvignon stond onaangeroerd. Niemand wilde het depot, het gruis, aan zijn tanden laten knarsen.

Janneke stond op, liep naar de gang.

Ze pakte van de volgepropte kapstok haar groene Shein-jas. Andere jassen vielen op de grond. Met de jas onder haar arm liep ze naar de voordeur en vertrok. Niemand had het in de gaten.